حسن بن علی بن شٌعبه حَرانی مولف کتاب معروف (( تُحَفُ العُقول )) از دانشمندان و محدثان و فقهای اواسط سده چهارم هجری است.تاریخ تولد و درگذشت او معلوم نیست ، ولی از این که شاگرد و راوی شیخ بزرگوار ابو علی محمد بن همام بغدادی متوفی به سال 336 هجری بوده است ، لذا دانشمندان ما او را معاصر شیخ صدوق متوفی به سال 381 هجری دانسته اند.

محدث عالیقدر نامی شیخ حر عاملی از وی بدین گونه یاد میکند : ابو محمد حسن بن علی بن شعبه ، فاضل محدث بزرگوار است.او راست کتاب (( تحف العقول عن آل الرسول )) که نیکو و مشهور و دارای فوائد بسیار است ، و کتاب (( التمحیص )) که صاحب کتاب مجالس المومنین از آن یاد کرده است.

شهید سعید قاضی نورالله شوشتری در مجالس المومنین ضمن شرح حال ابوبکر حضرمی حدیثی به نقل از کتاب (( وافیه )) تالیف شیخ ابراهیم قَطیفی معاصر محقق دوم علی بن عبدالعال کَرکَی ، از ابن شعبه بدین گونه نقل میکند : (( حدیث اول شیخ عالم فاضل عامل فقیه بزرگوار ابو محمد حسن بن علی بن حسین شعبه حرانی در کتاب  (( التمحیص )) روایت میکند . . . ))

دانشمند بزرگوار سید محمد باقر خوانساری در (( روضات الجنات )) می نویسد : (( حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی ، یا حلبی چنانکه در بعضی مواضع هست ، دانشمند فاضل فقیه متبحر بزرگوار و عالیمقام است.او راست کتاب (( تحف العقول عن آل الرسول )) که مفصل و دارای فوائد بسیار و مورد اعتماد علمای ما می باشد.

ابن شعبه در این کتاب مطالب جالبی که در حِکمَ و نصایح به حضرت موسی و عیسی وحی شده و در اخبار ما هست ، و برخی از مواعظ حضرت عیسی را در انجیل ( نسخه اصل که شاگردان عیسی گرد آورده اند ، نه آنچه امروز هست و مُحَرف میباشد ) نقل کرده ، و به وصیت امام صادق (ع) به مفضل راجع به شیعیان ختم نموده است.

ابن شعبه در مقدمه کتاب می نویسد : من مطالب را در این کتاب به ترتیب مقامات حجج الهی علیهم السلام آورده ام و در پایان چهار وصیت آنها را ذکر میکنم ، تا کتاب دارای اسمی مطابق معنای آن باشد.

من اسانید احادیث را حذف کردم تا رعایت اختصار را کرده باشم.هرچند بسیاری از آنها را شنیده و ( با سند ) ضبط کرده ام ، و هم به خاطر این که اکثر آنها در آداب و حکم است که خود گواه بر صحت مضامین آنها میباشد.

من اینها را برای افراد منکر و مخالف شیعه تدوین نکرده ام ، بلکه آن را برای مسلمانان علاقمند به ائمه اطهار و آشنای به حق ایشان و خشنود از گفتار آنان تالیف نموده ام )) .

سپس مولف روضات میگوید : کتاب (( التمحیص )) که مختصر و درباره ابتلاء و امتحان مومنین است ، نیز از اوست . چنانکه شیخ ابراهیم قطیفی در کتاب (( فرقه ناجیه )) بارها از آن نام میبرد ، و ابن شعبه را به علم و عمل و فقه و عظمت می ستاید ، و به پیروی از او صاحب مجالس المومنین و صاحب ریاض العلماء هم از او نام برده و یاد کرده اند.هرچند من درباره آن نظری دارم که دلیل آنرا در ترجمه ابوعلی بن همام خواهید دید.

و در شرح حال ابو علی بن همام ذیل ترجمه ابن جنید اسکافی ( به مناسبت این که محمد بن همام در نام و لقب (( کاتب اسکافی )) با ابن جنید یکسان است ) می نویسد : علامه مجلسی در مقدمات بحار می نویسد : کتاب التمحیص تالیف یکی از علمای پیشین ماست ، و از قرائن آشکار به دست می آید که مولف آن ابوعلی بن همام است ))

آنگاه مولف روضات میگوید : ما کتاب التمحیص را داریم که تقریبا معادل هزار بیت است ، و در آن احادیث مربوط به شدت گرفتاری و امتحانات افراد با ایمان را که باعث پیراستن مومن میشود ، گرد آورده است ، و این کتاب تالیف ابو علی بن همام است ، چون در آغاز آن به رسم علمای پیشین در املاء هایی که داشته اند میگوید :   (( حدثنا ابوعلی محمد بن همام )) !

به طوری که ملاحظه می کنیم این دانشمند بزرگوار اقدم تا قرن دهم هجری ( زمان شیخ ابراهیم قطیفی ) ناشناخته مانده ، و با این که از محدثین و فقهای پیشین و دارای کتابهای گرانقدری بوده ، مع الوصف ترجمه اش در فهرست شیخ و نجاشی و شیخ منتجب الدین و معالم ابن شهر آشوب و غیره نیامده است.

بعدها هم که تا حدی شناخته شده ، باز کتابهایش تحف العقول و التمحیص مورد بحث و تردید واقع گردیده که از کیست ؟ از او یا دیگری است ؟!

تا جائیکه علامه مجلسی در فصل دوم مقدمه بحارالانوار می نویسد : نسخه ای کهنه از کتاب (( تحف العقول )) را به دست آوردم. نظم این کتاب دلالت دارد بر مقام والای مولف آن . بیشتر احادیث آن در مواعظ و اصول روشنی است که نیاز به سند ندارد.

محدث بزرگوار حاج شیخ عباس قمی در کتاب (( فوائد الرضویه )) حق مطلب را ادا کرده و می نویسد : (( حسن بن علی بن شعبه حَرانی ، ابومحمد ، فاضل محدث عالم عامل فقیه جلیل ، صاحب کتاب (( تحف العقول عن آل الرسول (( و آن کتابی است نفیس و پرفائده و مشهور بین علماست )) و پس از نقل سخن علامه مجلسی در مقدمه بحار از استادش دانشمند عالیمقام سید حسن صدر در کتاب (( تکمله امل الآمل )) نسخه خطی نقل میکند که گفته است : این شیخ جلیل القدر عظیم المنزله از قدمای دانشمندان پیشین ماست.عالم ربانی حسین بن علی بن صادق بحرانی در رساله ای که در اخلاق نوشته است می نویسد : (( بسیار بجاست که در این باب حدیث عجیب و جامعی که در کتاب (( تحف العقول )) تالیف فاضل بزرگوار حسن بن علی بن شعبه از قدمای اصحاب است نقل کنم.شیخ مفید از این کتاب نقل میکند ، و آن کتابی است که در جهان کم نظیر است )) .

سپس مولف (( تکمله امل الآمل )) می گوید : منظور من بیان جلالت قدر ابن شعبه و مقام والای کتاب او (( تحف العقول )) و شناخت طبقه و زمان اوست ، و این که وی از لحاظ زمان مقدم بر شیخ مفید میباشد.زیرا شیخ مفید از کتاب تحف العقول او نقل میکند ، در حالی که علمای متاخرین ما از این موضوع غفلت ورزیده اند .

و نیز او راست کتاب (( التمحیص )) که علامه متبحر شیخ ابراهیم قطیفی در کتاب (( فرقه ناجیه )) و مولی عبدالله اصفهانی در ریاض العلما و شیخ حر عاملی در امل الآمل به وی نسبت داده اند.

در آغاز این کتاب می نویسد : (( حدثنا ابو علی محمد بن همام )) . بر دانشمندان آشنای به علم رجال پوشیده نیست که ابو علی ابن همام در سال 332 ( گفتیم که وی در سال 336 وفات یافته است ، شاید 2 بجای 6 غلط چاپی باشد ) پس از یک عمر طولانی وفات یافته است.

بنابراین ، حسن بن شعبه در طبقه وی و همزمان با اوست ، و این که گفته شده کتاب (( التمحیص )) تالیف ابو علی بن همام است ، زیرا که روش قدما این بوده که مولفین نام خود را در آغاز سند نخستین ذکر می کردند ، اجتهاد در مقابل نص موثقین است که گفته اند (( التمحیص )) تالیف ابن شعبه میباشد ، و در هر صورت همین که او مقدم بر شیخ مفید میباشد ، کافی است. علیهذا ابن شعبه در طبقه ابن همام است و آنچه را ما در شناخت طبقه او به دست آورده ایم ، تاکنون برای هیچ یک از اصحاب میسر نگردیده است.

نظر ما پیرامون او و کتابش

به نظر ما و همانطور که از میان علمای گذشته اعتراف شیخ ابراهیم قطیفی و شیخ حر عاملی و میرزا عبدالله اصفهانی در شناخت حسن بن شعبه و این که وی مولف کتاب تحف العقول و التمحیص است ، کافی است ، تردید علامه مجلسی هم ناشی از عدم تتبع آن بزرگوار در این باره است.

سخن سید عالیقدر مولف (( تکمله )) که چون (( ابو علی بن همام در سال 332 پس از یک عمر طولانی وفات یافته بنابراین ، حسن بن شعبه در طبقه وی و همزمان با اوست )) ، ادعائی بدون دلیل و متاسفانه خالی از تحقیق و غیر واقع است.زیرا نجاشی که با یک واسطه شاگرد این همام است صریحا می نویسد که : (( ابو علی بن همام در روز پنج شنبه 11 شب مانده به آخر جمادی آلآخر سنه 336 از دنیا رفته ، و در روز دوشنبه شش روز گذشته از ذی الحجه در سال 258 متولد شده است ))

بنابراین ابو علی بن همام 78 سال داشته و دارای یک عمر طولانی نبوده است ، و سال 332 که در فوائد الرضویه به نقل از تکلمه آمده یا غلط چاپی و تصحیف 336 است ، و یا اجتهاد در مقابل نص میباشد ! و با این فرض ابن همام 74 ساله خواهد بود که بیشتر از اعتبار نظریه صاحب تکلمه میکاهد !

از اینها گذشته معلوم نیست وفات ابن همام در این تاریخ چه تناسبی دارد که ابن شعبه را در طبقه او بدانیم ؟! نقل شیخ مفید درگذشته سال 413 هم ربطی به این معنی ندارد.

بنابراین ، ما ابن شعبه را به دلیل اینکه در کتابش از ابوعلی بن همام روایت میکند شاگرد و راوی او میدانیم ، و از معاصران ابن جنید اسکافی و شیخ صدوق و ابن قولویه و غیره است.علیهذا تقدم وی بر شیخ مفید دلیل بر وقوع ابن شعبه در طبقه ابن همام نیست.این نظری است که خوشبختانه تا کنون نصیب ما شده است ، والحمدلله رب العالمین.

از آنچه تاکنون گفتیم استفاده میشود که ابن شعبه حرانی از مفاخر علمای پیشین ما است و کتاب معروف او (( تحف العقول )) از کتب گرانمایه شیعه است ، ولی مع الوسف بعضی از محدثین و فقهاء نظر به اینکه روایات کتاب مذکور بدون سند ذکر شده ، گاهی در پذیرش آن دچار تردید شده و میشوند.چنانکه در حدیث جالب و مشهوری که شیخ اجل انصاری در آغاز (( مکاسب مُحرَمه )) راجع به اقسام کسب های حلال و حرام از تحف العقول نقل میکند ، این تردید پیش آمده است.ولی گفتار علامه مجلسی در مقدمه بحارالانوار که میگوید : (( نظم کتاب دلالت بر مقام والای مولف آن دارد ، و اکثر احادیث آن در مواعظ و اصولی است که احتیاج به سند ندارد. )) و سخن خود ابن شعبه در مقدمه کتاب که (( به خاطر رعایت اختصار اسناد آن را حذف کردم. )) باید این تردید را برطرف سازد.کتاب تحف العقول چند بار چاپ و به فارسی هم ترجمه شده است.

تحف العقول که هم اکنون در اختیار ماست مشتمل برگزیده ای از سخنان پیغمبر و علی (ع) و بقیه امامان تا امام حسن عسگری (ع) است و در آخر پاره ای از خطاب الهی به حضرت موسی و عیسی (ع) و سپس مواعظ حضرت عیسی (ع) خطاب به حواریون و شاگردان خاص خود ، و سرانجام سخنان حکمت آمیز حضرت صادق (ع) به مفضل بن عمر یکی از شاگردان معروفش میباشد.

تحف العقول به حق اسمی با مسمی و (( ارمغانهای خردمندانه خاندان پیغمبر )) بلکه خود پیغمبر و دوازده امام معصوم (ع) است.

سخنان نغز آن ذوات مقدس که در این کتاب آمده ، به طوری که مولف در مقدمه کتاب میگوید تا آن زمان بدین گونه جمع آوری و تنظیم نشده بود.قسمتهایی از خطبه ها و سخنان گرانقدر امیرالمومنین علی (ع) که مدتها بعد در سال 400 هجری ، نابغه نامی ، سید رضی آنها را در کتاب (( نهج البلاغه )) گرد آورد ، در این کتاب دیده میشود ، مانند فرمان معروف حضرت به مالک اشتر و خطبه ها و سخنان دیگر و برخی از کلمات قصار حضرت.

به طور اختصار (( تحف العقول )) یکی از گرانبهاترین آثار شیعه است که به تنهایی برای ساختن جامعه نمونه اسلامی کافی به نظر میرسد. به خصوص که مولف آن از دانشمندان فرزانه و محدث و فقیه اقدم ما در اواسط سده چهارم هجری میباشد.

گفتار ابن شعبه در آغاز تحف العقول

ابن شعبه در مقدمه مفصل کتاب تحف العقول راجع به انگیزه ای که در تالیف کتاب مزبور داشته از جمله می نویسد : (( . . . و بعد ، من چون در آنچه از علوم پیغمبر ما و جانشین بر حقش و امامان دودمان آنها صلوات الله علیهم و رحمه الله و برکاته که به من رسیده بود به دقت نظر کردم و اندیشه و تدبر نمودم ، دانستم که آنچه از آن ذوات مقدس رسیده ، اندکی از بسیار است ، و دریافتم که آنچه رسیده مشتمل بر امور دین و دنیا و دربردارنده تکالیف آدمی در این سرا و آن سراست ، و این که حق و حقیقت با همرامی آنان تحقق میابد ، و راه راست را فقط باید به وسیله آنها شناخت ، و راستی را از غیر آنان نباید جست.

و دیدم که علمای پیشین شیعه از علوم آنها کتابی در حلال و حرام و فرائض و سنن تالیف کرده اند که خداوند پاداش آنها را برایشان خواهد نوشت ، و آیندگان را از بار گران تالیف و رنج تصنیف در این باره بی نیاز کرده اند.

آنچه از علوم این سروران علیهم السلام به من رسیده از حکمت های رسا و پندهای شفابخش و تشویق به آنچه پایدار میماند و بازداشتن از آنچه ناپایدار است ، و وعده ها و وعیدها و ترغیب به اخلاق و اعمال پسندیده و پرهیز از بدی ها و زشتی ها و سفارش به پارسایی و وارستگی ، آری در امثال این معانی سخنانی از آن بزرگواران روایت شده که کوتاه و منحصر به فرد میباشد و فوائد آن بسیار است.ولی ندیده ام که در این خصوص علمای شیعه تالیفی داشته باشند که مرا از آنچه میخواستم قانع و بی نیاز کند.

علیهذا در این باره کتابی فراهم آوردم که بدین روش باشد ، و اخبار و احادیث مشابه را بر آن افزودم . . . مشتمل بر اصول و فروع دین و سخنان جامع و آداب و سنن و آثار و سخنان حکمت آمیز و فوائد سرشار و اخبار بلند از یک یک حجج الهی به ترتیب مقامات آنها علیهم السلام . . . ))

منبع : کتاب مفاخر اسلام جلد سوم صفحه 77  الی 84  ( تالیف حجت الاسلام و المسلمین علامه علی دوانی (ره) )